روش های پرداخت در تجارت بین الملل

روش های پرداخت در تجارت بین الملل انواع مختلفی دارند. در معاملات تجاری بین المللی، وجهی که فروشنده در مقابل دریافت آن مالکیت کالا را به خریدار انتقال می دهد، به شیوه های مختلفی پرداخت می گردد. از طرف دیگر، تجارت بین‌المللی این امکان را برای همه کشورها پدید آورده است که نه‌ تنها رشد اقتصادی خود را بهبود بخشیده و نیازهای خود را برآورده سازند، بلکه به تولید و صدور کالا هایی بپردازند که در آن دارای مزیت رقابتی هستند. در این زمینه بانک‌ها نقش بسزایی را ایفا می‌کنند. لذا باید حقوق مربوط به امور صادرات و واردات که تقریباً در تمام بانک‌های جهان پذیرفته‌ شده‌اند را رعایت کنند.

انتخاب یک روش برای پرداخت عموما توسط طرفین و به صورت توافقی انجام می شود. روش پرداخت به عوامل متعددی بستگی دارد. این عوامل عبارتند از:

  • مدت زمان همکاری بین طرفین معامله و میزان اعتماد بین آن ها
  • موقعیت سیاسی، اقتصادی و قانونی در کشورهای خریدار و فروشنده (میزان ریسک کشورها)
  • موقعیت مالی طرفین و به ویژه خریدار
  • فاصله جغرافیایی بین خریدار و فروشنده
  • تعداد دفعات معامله و مهلت پرداخت و مبلغ معامله
  • فرصت کسب اعتبار و هزینه های مربوطه
روش های بین المللی پرداخت

روش های پرداخت وجه کالا به فروشنده در معاملات تجاری را از نظر ریسک پذیری برای طرفین معامله (خریدار و فروشنده) می توان به دو گروه تقسیم کرد:

  1. روش هایی که ریسک فروشنده زیاد ولی ریسک خریدار کم است.
  2. روش هایی که ریسک فروشنده کم ولی ریسک خریدار زیاد است.

در روش های گروه یک معمولا فروشنده کالا را ارسال نموده و سپس وجه آن را دریافت می کند. در حالی که در روش های گروه دو معمولا فروشنده قبل از تحویل کالا یا بعد از تحویل اسناد، وجه آن را دریافت می کند.

روش های گروه یک (ریسک فروشنده زیاد،‌ ریسک خریدار کم)

روش های گروه یک روش هایی هستند که ریسک فروشنده زیاد ولی ریسک خریدار کم است. به این ترتیب که در همه این روش ها ابتدا کالا تحویل داده می شود و سپس تسویه انجام می پذیرد و این ریسک از دست رفتن پول فروشنده و وصول نشدن آن به هر دلیلی را بالا می برد. روش هایی که در زیر از آن ها نام برده شده و سپس توضیح داده می شوند همگی از روش های گروه یک هستند:

۱-۱ تجارت بر اساس حساب باز (open account trade)

۲-۱ برات ساده (clean draft / clean bill of exchange)

۳-۱ برات وصولی اسنادی (documentary collection / documentary bill of exchange)

۱-۱ تجارت بر اساس حساب باز (open account trade)

در روش تجارت بر اساس حساب باز  یا open account trade فروشنده بر اساس درخواست خریدار، کالای مورد نظر را بسته بندی و به گمرک ارسال می نماید. سپس اسناد حمل توسط فروشنده مستقیما به آدرس خریدار فرستاده می شود. بعد از رسیدن کالا، خریدار در مدت زمان مورد توافق از حساب شخصی خود نسبت به پرداخت وجه معامله اقدام می نماید. شرط اولیه این نوع پرداخت، اعتماد کامل بین طرفین معامله است. این روش دارای کمترین ریسک برای خریدار و بیشترین ریسک برای فروشنده است. روش تجارت بر اساس حساب باز  یا open account trade عموماً توسظ شرکاری تجاری قدیمی و با سابقه مورد استفاده قرار می گیرد.

تجارت براساس حساب باز

۲-۱ برات ساده (clean draft / clean bill of exchange)

برات، نوشته یا سندی است که به موجب آن شخص برات دهنده به یکی از بدهکاران خود دستور می دهد تا مبلغ معینی را در سررسید معین، در وجه شخص ثالثی که دارنده برات نامیده می شود یا به حواله کرد او، بپردازد.در این روش براساس توافقی که بین خریدار و فروشنده صورت می گیرد، فروشنده کالا را برای خریدار حمل نموده و اسناد حمل آن را نیز مستقیما برای وی ارسال می نماید. سپس بر اساس اسناد حمل، برات ساده ای را بر عهده خریدار کشیده و از طریق بانک خود برای بانک خریدار جهت وصول ارسال می نماید.

 سپس خریدار براساس شرایط برات نسبت به واریز آن اقدام می نماید. از آنجایی که اسناد حمل به نام خریدار است، خریدار کالا را از گمرک ترخیص نموده پس از اطلاع از رسیدن برات به بانک خود، نسبت به قبولی نویسی و پرداخت وجه آن به صورت دیداری یا مدت دار اقدام می نماید.

در این روش، از آنجایی که خریدار بعد از دریافت اسناد و بعد از ترخیص کالا وجه آن را پرداخت می کند، ریسک فروشنده از حالت قبلی کمتر بوده ولی کماکان هیچ گونه ریسکی متوجه خریدار نیست. در این روش از روش های پرداخت در تجارت بین الملل اگرچه ریسک فروشنده از روش قبلی کمتر است، اما بایستی ریسک عدم قبولی برات را تحمل کند.

برات ساده

۳-۱ برات وصولی اسنادی (documentary collection / documentary bill of exchange)

در این روش از روش های پرداخت در تجارت بین الملل نیز اسناد حمل همراه برات به بانک خریدار ارسال می شود. اگر برات دیداری بوده و دستور صادره روی اسناد حمل به صورت delivery document against payment باشد، بانک خریدار صرفا در مقابل دریافت وجه مندرج در برات، مجاز به تحویل اسناد به خریدار است. به این اسناد DP می گویند. تجربه نشان داده که برخی از خریداران ترجیح می دهند پرداخت وجه اسناد و در نتیجه تحویل اسناد را تا زمان رسیدن کالا به تاخیر بیندازد. برای پیشگیری از چنین وضعیتی در برات اسنادی، دوره دقیق زمانی را که طی آن برات گیر بایستی اقداماتش را انجام دهد، مشخص می کنند.

اگر برات مدت دار بود و دستور صادره روی اسناد حمل به صورت Delivery document against acceptance باشد، در این صورت بانک خریدار فقط در مقابل اخذ قبولی خریدار مجاز به تحویل اسناد است. به این گونه اسناد DA می گویند.

اسناد تنها در قبال پرداخت و یا قبولی برات به خریدار تحویل داده می شوند. به این ترتیب خریدار (برات گیر) کالا را قبل از اینکه وجه آن را پرداخت نموده باشد، در اختیار می گیرد و با فروش کالا قادر خواهد بود که منابع پرداخت وجه برات در سررسید را تامین نماید. از سوی دیگر، فروشنده نیز کالا را در مقابل قبولی برات مدت دار، دراختیار خریدار قرارداده است.

البته این ریسک برای فروشنده وجود دارد که خریدار در سررسید وجه، برات را قبولی نویسی نکند. در این گونه موارد که فروشنده به تمایل یا توان پرداخت خریدار تردید دارد، می تواند از برات گیر درخواست نماید علاوه بر قبولی برات توسط خریدار، بانک ارائه کننده یا یک بانک معتبر دیگر پرداخت وجه برات در سررسید تضمین نماید.

برات وصولی اسنادی

روش های گروه دو (ریسک فروشنده کم،‌ ریسک خریدار زیاد)

روش های گروه دو روش هایی هستند که ریسک فروشنده کم ولی ریسک خریدار زیاد است. به این ترتیب که در همه این روش ها ابتدا تسویه انجام می پذیرد و سپس کالا تحویل داده می شود. این روش می تواند با افزایش احتمال عدم تحویل کالا از سوی فروشنده و یا تحویل کالای ناقص، صدمیه دیده و یا معیوب همراه باشد.  روش هایی که در زیر از آن ها نام برده شده و سپس توضیح داده می شوند همگی از روش های گروه دو هستند:

۱-۲ روش حواله ای (full advance payment)

۲-۲ روش حواله با اخذ ضمانت نامه بانکی(full advance payment by guaranty)

۳-۲  اعتبار اسنادی (letter of credit)

۱-۲ روش حواله ای (full advance payment)

روش پرداخت حواله ای (full advance payment) دقیقاً‌ نقطه مقابل روش حساب باز است. این روش از جهت وصول سریع وجه برای فروشنده، مطلوب ترین روش برای وی است. در این روش وجه کالا را قبل از ارسال کالا از خریدار دریافت می شود. در مقابل، ریسک خریدار که وجه معامله را پرداخت نموده و در انتظار رسیدن کالاست بسیار زیاد و حداکثر است. در این روش خریدار ممکن است با عدم ارسال به موقع کالا، درخواست افزایش قیمت کالا از طرف فروشنده یا ارسال کالا با کیفیت پایین تر و یا حتی عدم ارسال تمام یا بخشی از کالا مواجه گردد.

روش حواله ای

۲-۲ روش حواله با اخذ ضمانت نامه بانکی(full advance payment by guaranty)

در این روش خریدار در مقابل ارسال وجه کالا، از فروشنده درخواست ضمانت بانکی می کند. فروشنده از یک بانک با انجام مقدمات آن، درخواست صدور ضمانت نامه به نفع خریدار نموده و با ابلاغ آن به خریدار، خریدار کل وجه معامله را برای فروشنده حواله می نماید. اگرچه این روش در مقایسه با حالت قبلی، برای خریدار اطمینان خاطر بیشتری فراهم می کند، اما اخذ ضمانت نامه بانکی فقط می تواند از هدر رفتن وجه پرداخت شده پیشگیری به عمل آورد، ولی ریسک های دیگر خریدار از جمله تاخیرهای فروشنده که ممکن است باعث عدم ایفای به موقع تعهدات خریدار نسبت به مشتریان خود در داخل کشور و یا ایجاد مشکلاتی در تولید کالای وی گردد، به قوت خود باقیست.

روش حواله با اخذ ضمانت نامه بانکی

در این روش فروشنده وجه کالا را تنها پس از ارائه اسناد حمل به بانکی در کشور خود دریافت می نماید.بدین وسیله ریسک عدم پرداخت از طرف خریدار حذف می گردد. این روش بیشتر به نفع فروشنده بوده چرا که او تنها با ارائه اسناد، مطابق با شرایط اعتبار به بانک، می تواند وجه آن را دریافت کند و در این حالت خریدار هیچ کنترلی بر کالا ندارد. حتی در صورتی که کالا هنوز به کشور خریدار نرسیده باشد، فروشنده می تواند با ارائه اسناد و مطابق با شرایط اعتبار،وجه آن را از بانک دریافت نماید.

در روش مذکور، تعهد مشروط بانک گشاینده اعتبار بنا به درخواست خریدار است. تعهد مذکور مبنی بر این است که در مقابل ارائه اسناد مشخص شده و مطابق شرایط از طرف فروشنده در مدت معین، اقدام به پرداخت یا تعهد پرداخت به وی را می نماید. در این روش ریسک فروشنده در خصوص عدم پرداخت وجه از سوی خریدار و ریسک خریدار در خصوص عدم ارائه کالا از سوی فروشنده، به دلیل وجود ساز و کار بانکی به حداقل می رسد.

در این حالت، خریدار ریسک بیشتری متقبل شده و تنها با تنظیم شرایط اعتبار محکم و هزینه نمودن مبالغی بابت بازرسی کالا، می تواند نسبت به دریافت کالا، اطمینان خاطر بیشتری پیدا کند. به طور کلی می توان گفت در مقایسه با روش های دیگر، سیستم پرداخت در اعتبار اسنادی به گونه ای است که علیرغم وجود نقاط ضعف، تقریبا موازنه منافع را برقرار نموده و می تواند منافع هر دو طرف معامله را حفظ نماید.

اعتبار اسنادی