ایمنی جرثقیل و اصول باربرداری ایمن
ایمنی جرثقیل مجموعهای از اقدامات و الزامات پیشگیرانه برای جلوگیری از حوادثی مانند سقوط بار، واژگونی جرثقیل، برخورد با موانع و خطوط برق و آسیب به افراد در حین عملیات باربرداری است. رعایت اصول ایمنی، از بررسی وضعیت فنی و تجهیزات باربرداری پیش از شروع کار تا استقرار صحیح جرثقیل، کنترل ظرفیت مجاز، هماهنگی اپراتور و ریگر و توجه به شرایط محیطی را شامل میشود. در این راهنما، مهمترین نکات ایمنی جرثقیل، چکلیست ایمنی پیش از شروع کار و اصول باربرداری ایمن را بهصورت کاربردی بررسی میکنیم.

چرا ایمنی جرثقیل اهمیت دارد؟
جرثقیل با جابهجایی بارهای سنگین در ارتفاع و شعاعهای مختلف، یکی از تجهیزات پرریسک در عملیات عمرانی، صنعتی و باربرداری است. کوچکترین خطا در انتخاب ظرفیت، بستن بار، استقرار دستگاه یا نحوه اجرای عملیات میتواند به سقوط بار، واژگونی جرثقیل، برخورد با افراد و تجهیزات یا آسیب به خود دستگاه منجر شود.
اهمیت ایمنی جرثقیل فقط به جلوگیری از حوادث محدود نمیشود. اجرای صحیح الزامات ایمنی باعث میشود عملیات باربرداری با کنترل بهتر ریسک، کاهش احتمال خسارت و توقف عملیات و افزایش ایمنی کارکنان و تجهیزات انجام شود.
برای دستیابی به عملیات ایمن، لازم است ایمنی جرثقیل از چند جنبه بهصورت همزمان کنترل شود؛ از جمله:
- وضعیت فنی جرثقیل و عملکرد صحیح اجزای اصلی
- ظرفیت مجاز دستگاه و تطابق آن با وزن و شرایط باربرداری
- استقرار صحیح جرثقیل و اطمینان از پایداری زمین و جکها
- سلامت تجهیزات باربرداری مانند سیمبکسل، قلاب، شگل، زنجیر و تسمه
- مهارت و هماهنگی اپراتور و ریگر
- بررسی مسیر حرکت و محل فرود بار
- شرایط محیطی مانند باد، وضعیت زمین و وجود خطوط برق
- رعایت دستورالعملهای سازنده و الزامات ایمنی مرتبط
بنابراین، ایمنی جرثقیل یک اقدام واحد یا صرفاً یک بازرسی پیش از شروع کار نیست؛ بلکه مجموعهای از اقدامات پیشگیرانه قبل و حین عملیات باربرداری است که باید در تمام مراحل کار مورد توجه قرار گیرد.
مهمترین خطرات هنگام کار با جرثقیل
کار با جرثقیل به دلیل جابهجایی بارهای سنگین و فعالیت در شرایط مختلف محیطی، با خطرات متعددی همراه است. شناسایی و کنترل این خطرات پیش از شروع عملیات، نقش مهمی در پیشگیری از حوادث و خسارتهای جانی و مالی دارد.
مهمترین خطرات هنگام کار با جرثقیل عبارتاند از:
- سقوط بار: بستن نادرست بار، استفاده از تجهیزات باربرداری معیوب یا باربرداری خارج از ظرفیت مجاز میتواند باعث سقوط بار شود.
- واژگونی جرثقیل: استقرار نامناسب، ضعف یا نشست زمین، جکگذاری نادرست و رعایت نکردن ظرفیت مجاز میتواند پایداری جرثقیل را به خطر بیندازد.
- اضافهبار: بلند کردن باری بیش از ظرفیت مجاز جرثقیل میتواند موجب آسیب به تجهیزات، سقوط بار یا واژگونی دستگاه شود.
- برخورد با خطوط برق: فعالیت جرثقیل در نزدیکی خطوط برق میتواند خطر برقگرفتگی و ایجاد قوس الکتریکی را به همراه داشته باشد.
- رانش یا نشست زمین: استقرار جرثقیل روی زمین ناپایدار یا نزدیک لبه گودال و پرتگاه میتواند باعث جابهجایی و از دست رفتن تعادل دستگاه شود.
- برخورد با افراد و موانع: حرکت بوم و بار در محدوده کار، بهویژه در نقاط کور یا مسیرهای شلوغ، احتمال برخورد با افراد، سازهها و تجهیزات را افزایش میدهد.
- شرایط نامساعد جوی: باد شدید و سایر شرایط جوی نامناسب میتوانند کنترل بار و پایداری جرثقیل را تحت تأثیر قرار دهند.
- آتشسوزی: نقصهای الکتریکی، نشتی سوخت یا روغن و وجود مواد قابل اشتعال میتوانند خطر آتشسوزی ایجاد کنند.

چکلیست ایمنی جرثقیل قبل از شروع کار
پیش از شروع هر عملیات باربرداری، وضعیت جرثقیل، تجهیزات باربرداری، محل استقرار و شرایط محیطی باید بررسی شود. استفاده از یک چکلیست ایمنی جرثقیل کمک میکند موارد مهم پیش از شروع کار کنترل شوند و نقصها یا شرایط ناایمن قبل از آغاز عملیات شناسایی شوند.
| مورد بررسی | چه چیزی بررسی شود؟ |
|---|---|
| سیمبکسل | پارگی، خوردگی، تابخوردگی، ساییدگی و سایر آسیبهای قابل مشاهده |
| قلاب | سلامت قلاب، نبود ترک یا تغییر شکل و عملکرد صحیح ضامن ایمنی |
| ترمزها | عملکرد صحیح سیستم ترمز و توقف مطمئن بار |
| جکها و Outrigger | استقرار صحیح، بازشدن مناسب و نبود نشتی در سیستم هیدرولیک |
| روغن و سیستم هیدرولیک | نبود نشتی و اطمینان از وضعیت مناسب سیستم |
| Load Chart | تطابق ظرفیت مجاز جرثقیل با وزن بار، شعاع باربرداری و شرایط عملیات |
| SWL | مشخص بودن ظرفیت مجاز تجهیزات و عدم تجاوز از آن |
| زمین محل استقرار | استحکام، پایداری و تراز بودن محل استقرار جرثقیل |
| خطوط برق | بررسی وجود خطوط برق و کنترل فاصله و محدوده ایمن کار |
| مسیر حرکت بار | آزاد بودن مسیر و نبود مانع یا فرد در محدوده خطر |
| تجهیزات باربرداری | سلامت بلت، شگل، زنجیر، سیمبکسل و سایر متعلقات |
| ارتباط اپراتور و ریگر | مشخص بودن فرد مسئول علامتدهی و اطمینان از برقراری ارتباط مؤثر |
اگر در هر یک از موارد فوق نقص یا شرایط ناایمن مشاهده شود، عملیات نباید تا زمان رفع مشکل یا تعیین اقدام کنترلی مناسب آغاز شود.
اصول ایمنی هنگام باربرداری
رعایت اصول ایمنی هنگام باربرداری برای جلوگیری از سقوط بار، نوسان بار و آسیب به افراد و تجهیزات ضروری است. پیش از بلند کردن بار، وزن، وضعیت بار، تجهیزات باربرداری و مسیر حرکت آن باید بررسی شود.
- ظرفیت مجاز و Load Chart: وزن بار و شرایط باربرداری باید با ظرفیت مجاز جرثقیل در Load Chart مطابقت داشته باشد. ظرفیت جرثقیل با تغییر شعاع باربرداری و شرایط استقرار میتواند تغییر کند.
- مرکز ثقل بار: پیش از بلند کردن بار باید مرکز ثقل آن مشخص شود تا بار هنگام بلند شدن و جابهجایی تعادل خود را حفظ کند.
- بستن صحیح بار: تجهیزات باربرداری مانند سیمبکسل، زنجیر، شگل و تسمه باید متناسب با نوع و وزن بار انتخاب و بهدرستی نصب شوند.
- جلوگیری از نوسان بار: حرکت جرثقیل و بلند کردن یا پایین آوردن بار باید کنترلشده و بدون حرکات ناگهانی انجام شود تا از تاب خوردن و نوسان بار جلوگیری شود.
- ممنوعیت عبور افراد زیر بار: هیچ فردی نباید در محدوده زیر بار معلق یا مسیر احتمالی سقوط آن قرار گیرد.
- آمادهسازی محل فرود: محل قرارگیری بار باید پیش از پایین آوردن آن آماده، ایمن و عاری از موانع باشد و ظرفیت تحمل وزن بار را داشته باشد.
رعایت این اصول، در کنار هماهنگی مناسب میان اپراتور و ریگر، بخش مهمی از یک عملیات باربرداری ایمن را تشکیل میدهد.
ایمنی جکها و استقرار جرثقیل
استقرار صحیح جرثقیل یکی از مهمترین عوامل حفظ پایداری دستگاه هنگام باربرداری است. پیش از شروع کار، محل استقرار باید از نظر استحکام و پایداری زمین، تراز بودن و وجود موانع یا لبههای خطرناک بررسی شود.
برای استقرار ایمن جرثقیل، موارد زیر باید مورد توجه قرار گیرد:
- بررسی زمین: جرثقیل باید روی سطحی محکم، پایدار و مناسب برای تحمل بار دستگاه و نیروهای واردشده هنگام باربرداری مستقر شود.
- استفاده صحیح از جکها (Outrigger): جکها باید مطابق دستورالعمل سازنده بهدرستی باز و مستقر شوند و در وضعیت مناسب قرار داشته باشند.
- استفاده از صفحات زیر جک: در صورت نیاز باید از صفحات یا تجهیزات مناسب زیر جکها برای توزیع فشار و جلوگیری از نشست استفاده شود.
- تراز بودن جرثقیل: دستگاه باید پیش از شروع باربرداری در وضعیت مناسب و تراز قرار گیرد.
- فاصله از لبهها و گودالها: استقرار جرثقیل در نزدیکی گودال، شیب یا لبه پرتگاه بدون بررسی شرایط زمین میتواند خطر رانش یا واژگونی را افزایش دهد.
- کنترل نشست حین کار: محل استقرار و وضعیت جکها باید در طول عملیات نیز تحت نظر باشد؛ زیرا تغییر وضعیت زمین میتواند پایداری جرثقیل را کاهش دهد.
در صورت مشاهده نشست زمین، جابهجایی جکها یا ایجاد هرگونه ناپایداری در جرثقیل، عملیات باربرداری باید متوقف و شرایط استقرار مجدداً بررسی شود.
ایمنی سیمبکسل، قلاب و تجهیزات باربرداری
سیمبکسل، قلاب و تجهیزات باربرداری مستقیماً وزن بار را تحمل میکنند و هرگونه آسیب، انتخاب نامناسب یا استفاده نادرست از آنها میتواند به سقوط بار و بروز حادثه منجر شود. پیش از شروع عملیات، سلامت و ظرفیت تجهیزات باربرداری باید بررسی و با مشخصات بار و شرایط کار مطابقت داده شود.
مهمترین نکات ایمنی عبارتاند از:
- سیمبکسل: سیمبکسل باید از نظر پارگی، خوردگی، لهشدگی، تابخوردگی، ساییدگی و سایر آسیبهای قابل مشاهده بررسی شود و در صورت مشاهده نقص، از استفاده آن جلوگیری شود.
- قلاب: قلاب باید سالم، بدون ترک یا تغییر شکل و مجهز به ضامن ایمنی مناسب باشد. قلاب نباید برای بارهایی بیش از ظرفیت مجاز خود استفاده شود.
- شگل، زنجیر و تسمه: تجهیزات باربرداری باید متناسب با وزن و نوع بار انتخاب شده و از نظر سلامت، ظرفیت مجاز و نحوه اتصال بررسی شوند.
- ظرفیت تجهیزات: ظرفیت مجاز هر یک از تجهیزات باربرداری باید مشخص باشد و از ظرفیت مجاز آنها تجاوز نشود.
- اتصال صحیح بار: تجهیزات باید متناسب با شکل و مرکز ثقل بار انتخاب و بهگونهای نصب شوند که در هنگام بلند کردن، بار از حالت تعادل خارج نشود.
- تجهیزات معیوب: تجهیزات دارای آسیب، تغییر شکل، خوردگی شدید یا هر نقصی که ایمنی آنها را تحت تأثیر قرار دهد، نباید در عملیات باربرداری استفاده شوند.
انتخاب صحیح تجهیزات، بررسی سلامت آنها و اتصال اصولی بار، سه عامل مهم در جلوگیری از سقوط بار هستند.
ایمنی ریگر و اپراتور جرثقیل
ایمنی عملیات باربرداری فقط به وضعیت فنی جرثقیل و تجهیزات آن وابسته نیست؛ مهارت اپراتور و ریگر و هماهنگی صحیح میان آنها نیز نقش مهمی در جلوگیری از حوادث دارد. هر دو نفر باید وظایف و مسئولیتهای خود را بهدرستی بشناسند و عملیات را مطابق دستورالعملهای ایمنی انجام دهند.
مهمترین نکات ایمنی برای ریگر و اپراتور عبارتاند از:
- صلاحیت و مهارت: اپراتور و ریگر باید آموزش و مهارت لازم برای انجام وظایف خود را داشته باشند.
- ارتباط مؤثر: پیش از شروع کار، روش ارتباط و علائم مورد استفاده بین اپراتور و ریگر باید مشخص باشد.
- کنترل مسیر بار: ریگر باید مسیر حرکت بار و محدوده خطر را بررسی کرده و از ورود افراد غیرمرتبط به این محدوده جلوگیری کند.
- رعایت علائم باربرداری: اپراتور باید علائم و فرمانهای ریگر مسئول را بهدرستی دریافت و اجرا کند.
- توجه به نقاط کور: در شرایطی که اپراتور دید کافی نسبت به بار یا مسیر حرکت آن ندارد، باید از فرد علامتدهنده یا روش ارتباطی مناسب استفاده شود.
- توقف در شرایط ناایمن: در صورت قطع ارتباط، مشاهده ناپایداری بار یا جرثقیل و بروز هرگونه شرایط خطرناک، عملیات باید متوقف شود.
برای آشنایی کاملتر با وظایف، علائم و الزامات ایمنی ریگر، میتوانید راهنمای ریگری جرثقیل و وظایف ریگر را مطالعه کنید.

ایمنی جرثقیل در شرایط باد و هوای نامساعد
شرایط جوی نامناسب میتواند بر پایداری جرثقیل، کنترل بار و ایمنی عملیات باربرداری تأثیر بگذارد. باد شدید، بارندگی، طوفان، رعدوبرق و کاهش دید از جمله عواملی هستند که باید پیش از شروع و در طول عملیات مورد توجه قرار گیرند.
برای حفظ ایمنی در شرایط نامساعد جوی:
- سرعت و شدت باد باید پیش از شروع کار و در طول عملیات کنترل شود و از حدود مجاز تعیینشده توسط سازنده جرثقیل و شرایط باربرداری تجاوز نکند.
- بارهای بزرگ و دارای سطح بادخور زیاد در برابر وزش باد حساستر هستند و ممکن است دچار نوسان یا تغییر مسیر شوند.
- در شرایطی که باد یا سایر عوامل جوی باعث از دست رفتن کنترل بار یا کاهش پایداری جرثقیل شوند، عملیات باید متوقف شود.
- در زمان بارندگی یا شرایطی که دید اپراتور کاهش مییابد، مسیر حرکت جرثقیل و بار باید با دقت بیشتری کنترل شود.
- در شرایط رعدوبرق یا طوفان شدید، ادامه عملیات باربرداری باید مطابق دستورالعمل سازنده و الزامات ایمنی محل کار ارزیابی شود.
در نهایت، دستورالعمل سازنده جرثقیل و محدودیتهای تعیینشده برای شرایط جوی و سرعت باد باید مبنای تصمیمگیری برای ادامه یا توقف عملیات باشد.
سرعت باد مجاز برای کار با جرثقیل چقدر است؟
برای کار با جرثقیل نمیتوان یک سرعت باد مجاز ثابت و یکسان برای همه جرثقیلها تعیین کرد. حد مجاز باد به عواملی مانند نوع و مدل جرثقیل، دستورالعمل سازنده، وزن و ابعاد بار، سطح بادخور بار، ارتفاع باربرداری و شرایط محل کار بستگی دارد.
بهویژه هنگام جابهجایی بارهایی با سطح بادخور زیاد، وزش باد میتواند باعث نوسان، چرخش یا تغییر مسیر بار و در نتیجه کاهش کنترل اپراتور شود. بنابراین پیش از شروع عملیات باید سرعت باد و شرایط جوی بررسی و با محدودیتهای تعیینشده برای همان جرثقیل و عملیات مقایسه شود.
اگر سرعت باد از محدوده مجاز تعیینشده توسط سازنده یا دستورالعمل ایمنی عملیات فراتر رود، باربرداری باید متوقف شود. همچنین در صورت ایجاد نوسان شدید بار، کاهش پایداری جرثقیل یا از دست رفتن کنترل بار، حتی در سرعتهای پایینتر نیز باید عملیات متوقف و شرایط مجدداً ارزیابی شود.
بنابراین، ملاک تعیین سرعت باد مجاز، مشخصات جرثقیل و بار و دستورالعمل سازنده است، نه یک عدد عمومی که برای تمام جرثقیلها قابل استفاده باشد.
ایمنی کار در مجاورت خطوط برق
کار با جرثقیل در نزدیکی خطوط برق یکی از خطرناکترین شرایط عملیات باربرداری است. تماس مستقیم یا نزدیک شدن بوم، سیمبکسل یا بار به خطوط برق میتواند باعث برقگرفتگی، قوس الکتریکی و انتقال جریان به جرثقیل و افراد شود.
برای کاهش خطر در این شرایط، پیش از شروع عملیات باید موارد زیر بررسی شود:
- شناسایی خطوط برق: مسیر و محل قرارگیری خطوط برق هوایی و سایر تجهیزات برقی در محدوده کار مشخص شود.
- حفظ فاصله ایمن: جرثقیل، بوم، بار و تجهیزات باربرداری باید در فاصله ایمن از خطوط برق قرار داشته باشند. فاصله مجاز باید بر اساس ولتاژ خط و الزامات ایمنی مربوطه تعیین شود.
- کنترل مسیر حرکت بوم و بار: محدوده حرکت جرثقیل و بار باید بهگونهای تعیین شود که احتمال نزدیک شدن یا تماس با خطوط برق وجود نداشته باشد.
- استفاده از علامتدهنده: در شرایطی که دید اپراتور نسبت به خطوط برق یا مسیر حرکت بار کافی نیست، باید از فرد علامتدهنده و روش ارتباطی مناسب استفاده شود.
- قطع یا ایمنسازی خط در صورت امکان: در صورت امکان و طبق الزامات مربوطه، پیش از شروع کار میتوان نسبت به قطع برق یا ایمنسازی خط توسط مرجع مسئول اقدام کرد.
- توقف در شرایط خطرناک: در صورت نزدیک شدن ناخواسته تجهیزات به خطوط برق یا ایجاد شرایط ناایمن، عملیات باید فوراً متوقف شود.
نکته مهم: حتی بدون تماس مستقیم، نزدیک شدن تجهیزات جرثقیل به خطوط برق میتواند خطر ایجاد قوس الکتریکی داشته باشد؛ بنابراین رعایت فاصله ایمن و کنترل دقیق محدوده عملیات ضروری است.
ایمنی MAN BASKET و جابهجایی نفرات
استفاده از( MAN BASKET) سبد حمل نفرات برای جابهجایی افراد با جرثقیل، به دلیل قرار گرفتن افراد در ارتفاع، نیازمند رعایت الزامات ایمنی و کنترل دقیق تجهیزات است. این روش فقط باید در شرایطی انجام شود که تجهیزات و روش کار برای جابهجایی نفرات مناسب و ایمن باشند.
مهمترین نکات ایمنی هنگام استفاده از MAN BASKET عبارتاند از:
- بررسی سبد نفر: قبل از استفاده، وضعیت سازه، کف، حفاظها، درب و نقاط اتصال سبد باید بررسی شود.
- اتصال ایمن: سبد باید مطابق دستورالعمل سازنده و با تجهیزات مناسب به جرثقیل متصل و از ایمنی اتصالات اطمینان حاصل شود.
- ظرفیت مجاز: تعداد افراد و وزن تجهیزات داخل سبد نباید از ظرفیت مجاز تعیینشده برای آن تجاوز کند.
- استفاده از تجهیزات حفاظت فردی: افراد داخل سبد باید از تجهیزات حفاظت فردی متناسب با شرایط کار، از جمله تجهیزات جلوگیری از سقوط در صورت نیاز، استفاده کنند.
- کنترل حرکت: بلند کردن، جابهجایی و پایین آوردن سبد باید با سرعت کنترلشده و بدون حرکات ناگهانی انجام شود.
- محدوده عملیات: مسیر حرکت سبد باید پیش از شروع کار بررسی و از وجود موانع، خطوط برق و افراد در محدوده خطر اطمینان حاصل شود.
- ارتباط با اپراتور: باید ارتباط مؤثر و مشخصی میان افراد داخل سبد و اپراتور جرثقیل برقرار باشد.
- شرایط جوی: در باد شدید یا شرایط جوی نامناسب که کنترل سبد را دشوار یا خطرناک میکند، عملیات باید متوقف شود.
پیش از استفاده از MAN BASKET، الزامات سازنده جرثقیل و سبد نفر و مقررات ایمنی محل کار باید بررسی و رعایت شود.

اشتباهات رایج هنگام کار با جرثقیل
بخش قابلتوجهی از حوادث جرثقیل در اثر بیتوجهی به الزامات ایمنی، خطای انسانی یا نادیده گرفتن شرایط محیطی رخ میدهد. برخی از اشتباهات رایج که میتوانند ایمنی عملیات باربرداری را به خطر بیندازند عبارتاند از:
- نادیده گرفتن ظرفیت مجاز جرثقیل: بلند کردن بار بدون بررسی وزن، شعاع باربرداری و Load Chart میتواند باعث اضافهبار و از دست رفتن پایداری دستگاه شود.
- شروع کار بدون بررسی جرثقیل و تجهیزات: استفاده از جرثقیل، سیمبکسل، قلاب یا تجهیزات باربرداری بدون کنترل وضعیت آنها، احتمال بروز نقص و حادثه را افزایش میدهد.
- استقرار جرثقیل روی زمین نامناسب: نادیده گرفتن وضعیت زمین، نشست احتمالی یا استقرار نادرست جکها میتواند به واژگونی جرثقیل منجر شود.
- بستن نادرست بار: انتخاب نامناسب تجهیزات باربرداری یا اتصال نادرست آنها میتواند موجب لغزش یا سقوط بار شود.
- قرار گرفتن افراد زیر بار معلق: حضور افراد در محدوده زیر بار یا مسیر احتمالی سقوط آن، یکی از خطرناکترین اشتباهات هنگام باربرداری است.
- ادامه کار در شرایط جوی نامناسب: بیتوجهی به باد شدید، کاهش دید یا سایر شرایط نامساعد جوی میتواند کنترل بار و پایداری جرثقیل را مختل کند.
- کار در نزدیکی خطوط برق بدون کنترل محدوده: نادیده گرفتن خطوط برق و فاصله ایمن میتواند خطر برقگرفتگی و قوس الکتریکی ایجاد کند.
- حرکت ناگهانی جرثقیل یا بار: شتابگیری، توقف یا تغییر جهت ناگهانی میتواند باعث نوسان بار و افزایش نیروهای واردشده به تجهیزات شود.
- ادامه عملیات در شرایط ناایمن: در صورت مشاهده نقص فنی، ناپایداری بار یا جرثقیل، قطع ارتباط با ریگر یا تغییر شرایط محیطی، ادامه کار بدون رفع خطر میتواند پیامدهای جدی داشته باشد.
رعایت دستورالعملهای سازنده، بررسی شرایط پیش از شروع عملیات و توقف کار در صورت مشاهده شرایط ناایمن، از مهمترین اقدامات برای پیشگیری از این اشتباهات است.
استانداردها و الزامات ایمنی جرثقیل چیست؟
ایمنی جرثقیل باید بر اساس استانداردهای فنی، الزامات ایمنی و دستورالعملهای سازنده دستگاه کنترل شود. این الزامات، موضوعاتی مانند طراحی و ساخت جرثقیل، ظرفیت باربرداری، تجهیزات ایمنی، بازرسی، بهرهبرداری و شرایط ایمن کار با دستگاه را پوشش میدهند.
از مهمترین مراجع و استانداردهای مورد استفاده در حوزه جرثقیل میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- استانداردهای : ASME مجموعه استانداردهای ASME B30 الزامات مرتبط با جرثقیلها و تجهیزات بالابری، از جمله بهرهبرداری، بازرسی، نگهداری و تجهیزات باربرداری را پوشش میدهد.
- استانداردهای: ISO استانداردهای مرتبط با جرثقیل و تجهیزات بالابری، الزامات مختلفی در زمینه طراحی، ایمنی، بازرسی و بهرهبرداری تعیین میکنند.
- استانداردهای ملی ایران: علاوه بر استانداردهای بینالمللی، الزامات و استانداردهای ملی مرتبط با جرثقیل و تجهیزات بالابری نیز باید متناسب با نوع دستگاه و کاربرد آن مورد توجه قرار گیرند.
- دستورالعمل سازنده جرثقیل: اطلاعاتی مانند ظرفیت مجاز، شرایط بهرهبرداری، محدودیتهای دستگاه و الزامات نگهداری باید مطابق دستورالعمل و مشخصات فنی سازنده رعایت شود.
- الزامات ایمنی محل کار: شرایط محیطی، نحوه استقرار، باربرداری، کار در مجاورت خطوط برق و سایر عوامل خطر باید مطابق مقررات و دستورالعملهای ایمنی مربوط به محل انجام عملیات کنترل شود.
رعایت استاندارد بهتنهایی جایگزین ارزیابی شرایط واقعی کار نیست. نوع جرثقیل، ظرفیت دستگاه، شرایط باربرداری، محیط کار و دستورالعمل سازنده باید در کنار الزامات قانونی و استانداردهای مرتبط بررسی شوند تا عملیات با سطح ایمنی مناسب انجام شود.
چه زمانی عملیات باربرداری باید متوقف شود؟
در عملیات باربرداری، ایمنی افراد و تجهیزات باید بر ادامه کار اولویت داشته باشد. هرگاه شرایط از وضعیت ایمن خارج شود یا احتمال بروز حادثه وجود داشته باشد، عملیات باید متوقف و علت خطر بررسی و برطرف شود.
مهمترین شرایطی که میتوانند نیاز به توقف عملیات داشته باشند عبارتاند از:
- مشاهده نقص یا خرابی در جرثقیل، قلاب، سیمبکسل یا سایر تجهیزات باربرداری
- ناپایداری جرثقیل، نشست زمین یا جابهجایی جکها
- تجاوز از ظرفیت مجاز یا عدم تطابق شرایط باربرداری با Load Chart
- نوسان یا حرکت غیرقابلکنترل بار
- قطع ارتباط میان اپراتور و ریگر یا مشخص نبودن فرمانها
- ورود افراد به محدوده خطر یا قرار گرفتن فرد در مسیر حرکت یا زیر بار معلق
- نزدیک شدن تجهیزات یا بار به خطوط برق و ایجاد خطر تماس یا قوس الکتریکی
- باد شدید یا شرایط نامساعد جوی که کنترل بار یا پایداری جرثقیل را تحت تأثیر قرار دهد
- تغییر شرایط محل کار مانند ایجاد مانع، نشست زمین یا تغییر مسیر حرکت بار
- هر وضعیت غیرعادی که ایمنی ادامه عملیات را با تردید مواجه کند
پس از توقف، عملیات نباید صرفاً به دلیل رفع موقت نشانه خطر دوباره آغاز شود؛ ابتدا باید علت شرایط ناایمن مشخص و برطرف شود و سپس ادامه کار با رعایت الزامات ایمنی و دستورالعمل سازنده ارزیابی شود.
قواعد کلی در طول کار با جرثقیل
برای حفظ ایمنی در حین کار با جرثقیل، رعایت قواعد زیر الزامی است:
توقف در شرایط نامساعد جوی
در باد شدید یا طوفان، کار با جرثقیل باید متوقف شود.
شرایط جوی میتواند تعادل جرثقیل و حرکت بار را تحت تأثیر قرار دهد و خطر سقوط بار یا واژگونی را افزایش دهد.
عدم معلق نگه داشتن بار برای مدت طولانی
بار هرگز نباید برای مدت طولانی در هوا معلق بماند.
نگه داشتن طولانی بار فشار اضافی بر سیمبکسل، قلاب و اجزای مکانیکی وارد میکند و خطر حوادث را افزایش میدهد.
استفاده ایمن از MAN BASKET
هنگام جابجایی افراد، فقط از MAN BASKET مناسب استفاده کنید.
هر فرد داخل MAN BASKET باید از HARNESSES و دستگیرههای داخلی استفاده کند و طناب مهار به درستی نصب شود.
هیچ فردی نباید به هوک جرثقیل آویزان شود.
رعایت ظرفیت مجاز (S.W.L)
هرگز باری بیش از ظرفیت مجاز جرثقیل (S.W.L) بلند نکنید.
پیش از بلند کردن بار، از صحت جدول بار (Load Chart) و محاسبات S.W.L اطمینان حاصل کنید.
رعایت S.W.L نه تنها ایمنی جرثقیل بلکه ایمنی تمامی افراد حاضر در محیط را تضمین میکند.
کنترل مداوم تجهیزات و اجزای جرثقیل
پیش از شروع هر شیفت کاری، ترمزها، جکها، سیمبکسلها و چراغها را بررسی کنید.
هرگونه مشکل یا نشتی باید قبل از شروع عملیات برطرف شود.
رعایت فاصله ایمن از افراد و موانع
افراد غیر مسئول هرگز نباید زیر یا نزدیک بار معلق قرار گیرند.
مسیر حرکت جرثقیل باید کاملاً آزاد و روشنایی کافی فراهم باشد.

در زیر فیلمی از اصول باربرداری جرثقیل و ایمنی جرثقیل مشاهده می کنید ؛ این فیلم همچنین خطاهای رایج هنگام کار با جرثقیل را نمایش می دهد.
سوالات متداول
جابهجایی افراد با جرثقیل و استفاده از MAN BASKET فقط در شرایطی که تجهیزات، روش کار و الزامات ایمنی مربوطه اجازه دهند باید انجام شود. سبد نفر، اتصالات، ظرفیت، مسیر حرکت، شرایط جوی و تجهیزات حفاظت فردی باید پیش از عملیات بررسی شوند.
بله. بازرسی جرثقیل برای شناسایی نقصهای فنی، بررسی وضعیت تجهیزات و اطمینان از ایمنی دستگاه اهمیت دارد. نوع و دوره بازرسی باید متناسب با نوع جرثقیل، شرایط کار و الزامات مربوطه تعیین شود.
پیش از شروع عملیات باید وضعیت فنی جرثقیل، سیمبکسل و قلاب، تجهیزات باربرداری، جکها و محل استقرار، ظرفیت مجاز و Load Chart، مسیر حرکت بار، خطوط برق و شرایط جوی بررسی شود.
سقوط بار، واژگونی جرثقیل، اضافهبار، برخورد با خطوط برق، نشست یا رانش زمین، برخورد با افراد و موانع، شرایط نامساعد جوی و آتشسوزی از مهمترین خطرات عملیات جرثقیل هستند.
در صورت مشاهده نقص فنی، ناپایداری جرثقیل، تجاوز از ظرفیت مجاز، نوسان غیرقابلکنترل بار، قطع ارتباط اپراتور و ریگر، ورود افراد به محدوده خطر، نزدیک شدن به خطوط برق یا نامساعد شدن شرایط جوی، عملیات باید متوقف شود.
یک سرعت باد ثابت برای همه جرثقیلها وجود ندارد. حد مجاز باید بر اساس دستورالعمل سازنده، نوع جرثقیل، نوع و سطح بادخور بار و شرایط عملیات تعیین شود. در صورت فراتر رفتن باد از محدوده مجاز یا از دست رفتن کنترل بار، عملیات باید متوقف شود.
با انتخاب صحیح تجهیزات باربرداری، بررسی سلامت سیمبکسل و قلاب، رعایت ظرفیت مجاز، تعیین مرکز ثقل بار، بستن صحیح بار، کنترل نوسان و جلوگیری از حضور افراد در محدوده زیر بار میتوان احتمال سقوط بار را کاهش داد.
بله. اپراتور و ریگر باید مهارت و آموزش متناسب با وظایف خود داشته باشند و ارتباط مؤثری هنگام عملیات برقرار کنند. در شرایطی که دید اپراتور محدود است، استفاده از فرد علامتدهنده اهمیت بیشتری پیدا میکند.
ارزیابی ایمنی شامل بررسی وضعیت فنی دستگاه، تجهیزات باربرداری، ظرفیت و شرایط بار، محل استقرار، محیط کار، شرایط جوی، عوامل انسانی و مدارک و سوابق بازرسی است. این ارزیابی اولیه جایگزین بازرسی فنی تخصصی توسط بازرس یا شرکت دارای صلاحیت نیست.
بله. نزدیک شدن بوم، بار یا تجهیزات جرثقیل به خطوط برق میتواند باعث برقگرفتگی یا قوس الکتریکی شود. پیش از عملیات باید خطوط برق شناسایی و فاصله ایمن متناسب با ولتاژ و الزامات مربوطه رعایت شود.








