تجهیزات باربرداری چیست؟ معرفی کامل انواع، کاربردها و نکات ایمنی

تجهیزات باربرداری یا لیفتینگ (Lifting Equipment) مجموعه‌ای از ابزارها و ماشین‌آلات صنعتی هستند که برای بلند کردن، جابه‌جایی و انتقال بارهای سنگین مورد استفاده قرار می‌گیرند. این تجهیزات در صنایع مختلف از جمله ساخت‌وساز، نفت و گاز، صنایع فولاد، معادن، انبارداری و حمل‌ونقل کاربرد گسترده‌ای دارند. استفاده صحیح از تجهیزات باربرداری علاوه بر افزایش بهره‌وری، نقش بسیار مهمی در ایمنی محیط کار دارد. با توجه به وزن زیاد بارها و حساسیت عملیات لیفتینگ، انتخاب تجهیزات مناسب و همچنین انجام بازرسی‌های دوره‌ای از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است. در این مقاله با انواع تجهیزات باربرداری، کاربرد هر کدام، تجهیزات جانبی اسلینگ و همچنین نکات مهم در بازرسی و استانداردهای ایمنی آن‌ها آشنا می‌شویم.

• جرثقیل‌ها: جرثقیل‌ها انواع مختلفی دارند مانند جرثقیل‌های سقفی، جرثقیل‌های متحرک، جرثقیل‌های خودرویی و… که برای بلند کردن و جابه‌جایی بارهای بسیار سنگین به کار می‌روند.
• وینچ‌ها: وینچ‌ها دستگاه‌هایی هستند که با استفاده از طناب یا زنجیر، بار را بالا می‌کشند و پایین می‌آورند.
• لیفتراک‌ها: لیفتراک‌ها برای بلند کردن و جابه‌جایی پالت‌های بار در انبارها و کارگاه‌ها استفاده می‌شوند.
• بالابرها: بالابرها برای بلند کردن افراد و بار به ارتفاعات مختلف به کار می‌روند.
• تسمه‌ها و زنجیرها: تسمه‌ها و زنجیرها برای مهار و بلند کردن بارها به کار می‌روند.
• قلاب‌ها: قلاب‌ها برای اتصال بار به تجهیزات باربرداری استفاده می‌شوند. 
• سیم بکسل یا طناب دوطرفه:طنابی فلزی است که از چندین رشته از مفتول که به شکل مارپیچ دور هسته اصلی قرار دارند، ساخته شده است و کاربرد آن برای بلند کردن و کشیدن اجسام سنگین است.
• شگل :حلقه ی اتصال قابل حملی است که برای اتصال تجهیزات و قطعات مختلف باربرداری استفاده می شود .
• پیچ تنظیم دو طرفه :وسیله ای برای تنظیم کشش سیم بکسل،زنجیر،کابل و سایر تجهیزات کشنده است و معمولا از دو قسمت رزوه دار تشکیل شده که یکی به انتهای یک حلقه ی فلزی کوچک پیچ شده و قسمت دیگر قلاب دار یا گیره ای است.
• گیره ورق گیر :ورق گیر یا گیره ها ساختار ساده‌ای دارند اما با همین ساختار ساده می توانند جابجایی و بلند کردن اجسام سنگین مانند ورق ها، شمش ها، بتن ها، انواع لوله ها و پروفیل ها و سازه های آهنی، ورقه های سنگین شیشه‌ای ورق های سنگین نئوپان، پلی وود، لترون و ام دی اف را راحت کنند.

اگر بخواهیم جابه‌جایی بار بوسیله‌ی جرثقیل‌ها یا بالابرها انجام شود نیاز به تجهیزاتی بنام اسلینگ داریم، در واقع اسلینگ ها پل یا حلقه‌ی ارتباطی بین بالابر و بار است.

انواع مختلف اسلینگ ها عبارتند از:

• سیم بکسل (طناب فلزی)
• انواع زنجیر ها
• تسمه ی مصنوعی (Belt)
• مش های فلزی

اسلینگ‌ها از مهم‌ترین تجهیزات جانبی در عملیات باربرداری هستند که برای اتصال بار به جرثقیل یا سایر تجهیزات لیفتینگ استفاده می‌شوند.

• شگل (Shackle): قطعه‌ای فلزی و مقاوم برای اتصال اسلینگ، زنجیر یا سیم‌بکسل به قلاب جرثقیل یا بار است و در انواع نعل اسبی و دی شکل تولید می‌شود. این تجهیز نقش مهمی در ایجاد اتصال ایمن در عملیات باربرداری دارد.

• پیچ تنظیم دو طرفه (Turnbuckle): ابزاری برای تنظیم و کنترل میزان کشش در سیم‌بکسل، زنجیر یا کابل‌ها است که با چرخاندن بدنه مرکزی طول اتصال تغییر می‌کند و باعث سفت یا شل شدن سیستم مهاربندی می‌شود.

• گیره ورق‌گیر (Plate Clamp): تجهیزی تخصصی برای بلند کردن و جابه‌جایی ورق‌های فلزی و صفحات فولادی است که با استفاده از فک‌های قفل‌شونده، ورق را به صورت ایمن نگه می‌دارد.

• قلاب گردان (Swivel Hook): نوعی قلاب باربرداری است که قابلیت چرخش دارد و از پیچ خوردن سیم‌بکسل یا زنجیر در هنگام بلند کردن و جابه‌جایی بار جلوگیری می‌کند.

زنجیر ها یا تسمه های زنجیری از رایج ترین نوع اسلینگ ها به شمار می‌روند. چرا که در حوزه های صنعتی و جابه جایی بارهایی با وزن بسیار زیاد کاربرد دارند. به طور مثال از زنجیر برای انتقال و جابه جایی بار به کمک جرثقیل در کارخانه های ذوب آهن و فولاد سازی استفاده می‌شود. همچنین زنجیر های باربرداری در صنایع ای چون سیمان و معدن به دلیل مقاومت بسیار بالا کاربرد دارد.

از آن جایی که قابلیت شکل پذیری و مقاومت در برابر کشیدگی، سایش و حرارت زیاد (مثلا تا ۲۰۵ درجه ی سانتیگراد)  را دارا هستند انتخاب مناسبی برای جا به جایی اجسام به شمار می‌روند. از دیگر مزیت های این تجهیز می‌توان به استفاده مداوم اشاره کرد چرا که با توجه به مقاومت بالا توان حمل تنش های بالایی را داراست.

زنجیر هایی که برای بستن و بلند کردن بار مورد استفاده قرار می‌گیرند باید از جنس آهن چکشخوار یا فولاد باشند در صورتی که جنس آن ها فولادین باشد باید مطابق با استاندارد های بین الملل یا استاندارد های مورد تایید سازمان ملی و وزارت کار  در نظر گرفته شوند. نکته ی مهم در انتخاب دیگر متعلقات باربرداری مربوط به زنجیر ها این است که جنس انتخابی قطعاتی چون حلقه ها، قلاب ها گیره ها، بست های زنجیر مخصوص بستن و بلند کردن بار باید از جنس همان زنجیر باشد.

اما در کنار همه ی مزیتها و ویزگیها هزینه‌ی بالای این تجهیز وشرایط ویژه‌ی تعمیر و نگهداری آن جز ایرادات وارده می‌باشد. همچنین در صورتی که یک حلقه از زنجیر دچار شکستگی شود باعث پارگی و جدا شدن آن می‌شود. زنجیر ها وقتی در شرف شکستگی باشند هیچ علامت هشداری از خود نشان نمی‌دهند. زنجیرها برای حمل بارهای ضربه ای گزینه ی مناسبی نیستند چرا که خاصیت الاستیکی در آن ها وجود ندارد.

بلت یا تسمه‌های مصنوعی (Synthetic Webbing Slings) یکی از تجهیزات پرکاربرد در عملیات باربرداری هستند که از الیاف پلی‌استر یا نایلون ساخته می‌شوند. الیاف نایلونی مقاومت خوبی در برابر مواد قلیایی دارند و الیاف پلی‌استر در برابر مواد اسیدی مقاوم هستند، بنابراین هر کدام بسته به شرایط محیطی مورد استفاده قرار می‌گیرند.

این تسمه‌ها به دلیل بافت نرم و پهن، هنگام جابه‌جایی کمترین آسیب را به سطوح حساس مانند قطعات رنگ‌شده، پولیش‌خورده یا اجسام شکننده وارد می‌کنند و نسبت به سیم‌بکسل و زنجیر گزینه‌ای ایمن‌تر برای چنین بارهایی محسوب می‌شوند. همچنین خاصیت کشسانی آن‌ها باعث جذب شوک ناشی از بار می‌شود.

بلت‌های باربرداری معمولاً در رنگ‌های مختلف تولید می‌شوند که هر رنگ نشان‌دهنده ظرفیت مجاز بار (WLL) آن تسمه است. هنگام انتخاب بلت باید به وزن بار، شرایط محیطی و استانداردهای ایمنی توجه کرد و قبل از استفاده نیز تسمه از نظر پارگی، ساییدگی یا آسیب احتمالی به‌دقت بازرسی شود.

شگل (Shackle) یکی از حیاتی‌ترین قطعات اتصال در باربرداری است که برای وصل کردن اسلینگ‌ها، سیم‌بکسل یا زنجیر به بار و قلاب جرثقیل به کار می‌رود. این تجهیز بر اساس شکل ظاهری به دو نوع اصلی تقسیم می‌شود:

• شگل دی‌شکل (D-Shackle): بیشتر برای جابه‌جایی‌های سنگین و نیمه‌سنگین با کشش در راستای مستقیم که نیاز به حرکت جانبی زیادی ندارند، استفاده می‌شود.
• شگل نعل‌اسبی یا خمیده (Bow Shackle): به دلیل طراحی منحنی، فضای بیشتری برای اتصال هم‌زمان چند اسلینگ فراهم کرده و برای تحمل بارهایی که از جهات مختلف به آن فشار وارد می‌شود، مناسب‌تر است.

شگل‌ها در اندازه‌های مختلف (کوچک و بزرگ) و از فولاد مقاوم ساخته می‌شوند. انتخاب آن‌ها باید بر اساس ظرفیت مجاز بار (WLL) و نوع چشمی اسلینگ انجام گیرد. این تجهیز علاوه بر صنایع سنگین، در موارد سبک‌تر مانند بکسل خودرو یا تجهیزات ورزشی (مانند صخره‌نوردی) نیز کاربرد دارد.

این تجهیز، وسیله ای است که تنظیم کشش سیم بکسل، زنجیر، کابل و دیگر انواع تجهیزات کشنده را انجام می‌دهد. ساختار آن شامل دو قسمت رزوه دار است که یکی از آن ها به انتهای یک حلقه ی فلزی کوچک پیچ شده و دیگری قلاب دار یا گیره ای است.رزوه ی این دو قسمت برخلاف جهت یگدیگر می‌باشند. برای تنظیم میزان کشیدگی مورد نیاز می‌توان با پیچاندن قسمت حلقه ای مرکزی، این دو قسمت را به هم نزدیک یا از هم دور کرد.

کاربرد این تجهیز بیشتر در مواردی است که در سیستم ارتعاش وجود داشته باشد و این ارتعاش می‌بایست به طریقی توسط قفل ها و پین ها مهار شود.کاربرد مفید این تجهیز ایجاد نوعی حالت پیوستگی و هم راستایی میان دو اسلینگ یا بین اسلینگ با قطعه ی کار می‌باشد.این تجهیز در اندازه و سایز های گوناگون و همچنین از جنس های مختلفی مانند استیل، فولاد گالوانیزه، فولاد آلیاژی طراحی و تولید می‌شود.

گیره ورق‌گیر (Plate Clamp) یکی از تجهیزات متداول در عملیات باربرداری است که برای بلند کردن و جابه‌جایی ورق‌های فلزی، ستون‌های فولادی، لوله‌ها و قطعات فلزی یا بتنی استفاده می‌شود. این تجهیز در مدل‌های مختلف و متناسب با وزن بار طراحی شده و به دو صورت عمودی و افقی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

ساختار گیره معمولاً از بدنه فولادی مقاوم و فک‌های متحرک تشکیل شده که با اعمال فشار مناسب، ورق را محکم نگه می‌دارند. هنگام استفاده باید گیره در جهت صحیح نصب شود تا گیرایی کامل ایجاد گردد و از هر گیره فقط برای بلند کردن یک ورق استفاده شود؛ استفاده هم‌زمان برای چند ورق خطر سر خوردن و سقوط بار را افزایش می‌دهد.انتخاب صحیح گیره بر اساس وزن و نوع بار، نقش مهمی در حفظ ایمنی عملیات باربرداری دارد.

عوامل موثر در انتخاب تجهیزات باربرداری موارد زیر است :

• وزن و حجم بار: نوع و ظرفیت تجهیزات باربرداری باید متناسب با وزن و حجم بار باشد.
• نوع بار: نوع بار (جامد، مایع، پودر و…) و شکل هندسی آن در انتخاب تجهیزات موثر است.
• محیط کار: شرایط محیطی مانند دما، رطوبت و فضای کار در انتخاب تجهیزات مناسب تاثیرگذار است.
• مسافت جابه‌جایی: مسافتی که بار باید جابه‌جا شود در انتخاب نوع تجهیزات موثر است.

چرخش ناخواسته بار هنگام بلند کردن، یکی از خطرات جدی در عملیات باربرداری است که می‌تواند منجر به آسیب به سیم‌بکسل، برخورد بار با موانع و به خطر افتادن ایمنی افراد شود. برای مهار این مشکل، سه راهکار فنی وجود دارد:

1. استفاده از قلاب گردان (Swivel Hook): این قطعه بین قلاب و بار قرار گرفته و اجازه می‌دهد بار آزادانه بچرخد، بدون اینکه این چرخش به سیم‌بکسل منتقل شود.
2. سیم‌بکسل نتاب (Non-Rotating): این سیم‌بکسل‌ها به گونه‌ای طراحی شده‌اند که لایه‌های داخلی و خارجی آن‌ها گشتاور یکدیگر را خنثی کرده و مانع چرخش ناخواسته می‌شوند (بسیار حیاتی برای تاورکرین‌ها).
3. بلوک قرقره ضدچرخش: در جرثقیل‌های با ارتفاع بلند، از این بلوک‌ها برای جلوگیری از پیچش رشته‌های سیم‌بکسل به دور یکدیگر استفاده می‌شود.

بازرسی منظم و دقیق تجهیزات باربرداری، یکی از مهم‌ترین اقدامات برای جلوگیری از حوادث ناشی از خرابی تجهیزات و اطمینان از انجام ایمن عملیات جابجایی بار است. این بازرسی‌ها باید به صورت دوره‌ای و طبق برنامه مشخصی انجام شوند و توسط افراد آموزش‌دیده و مجرب صورت گیرند.دلیل اهمیت بازرسی این تجهیزات موارد زیر است:

• ایمنی: شناسایی و رفع به موقع عیوب تجهیزات، از بروز حوادثی مانند سقوط بار، آسیب به تجهیزات و صدمه به افراد جلوگیری می‌کند.
• کاهش هزینه‌ها: بازرسی منظم باعث افزایش طول عمر تجهیزات و کاهش هزینه‌های تعمیر و نگهداری می‌شود.
• افزایش بهره‌وری: تجهیزات سالم و ایمن، عملکرد بهتری داشته و باعث افزایش بهره‌وری در عملیات جابجایی بار می‌شوند.
• رعایت استانداردها: انجام بازرسی‌های دوره‌ای، نشان‌دهنده پایبندی به استانداردهای ایمنی و بهداشت حرفه‌ای است.

• بازرسی اولیه: این بازرسی بر روی تجهیزات جدید و پس از تعمیرات اساسی انجام می‌شود.
• بازرسی روزانه: قبل از شروع هر شیفت کاری، کاربر تجهیزات باید یک بازرسی سریع بر روی قسمت‌های اصلی تجهیزات انجام دهد.
• بازرسی دوره‌ای: این بازرسی‌ها توسط افراد متخصص و با استفاده از ابزارهای اندازه‌گیری و بازرسی انجام می‌شود و به صورت ماهانه، سه‌ماهه یا سالانه بسته به نوع تجهیزات و شدت استفاده آن‌ها، برنامه‌ریزی می‌شود.

• بررسی قسمت‌های فلزی: بررسی وجود ترک، خوردگی، سایش، تغییر شکل و هرگونه آسیب دیگری در قسمت‌های فلزی تجهیزات.
• بازرسی اتصالات: بررسی محکم بودن پیچ‌ها، مهره‌ها، جوش‌ها و سایر اتصالات.
• کنترل کابل‌ها و زنجیرها: بررسی وجود ساییدگی، تاب خوردگی، پیچش، ترک و هرگونه آسیب دیگری در کابل‌ها و زنجیرها.
• بازرسی سیستم‌های هیدرولیک و پنوماتیک: بررسی نشتی روغن، آسیب به شیلنگ‌ها و لوله‌ها و عملکرد صحیح شیرها و پمپ‌ها.
• بررسی سیستم‌های کنترل: بررسی عملکرد صحیح کلیدها، اهرم‌ها، نمایشگرها و سایر اجزای سیستم کنترل.
• تست بارگذاری: انجام تست بارگزاری برای اطمینان از ظرفیت باربری تجهیزات.

پس از هر بازرسی، باید اقدامات اصلاحی لازم برای رفع عیوب شناسایی شده انجام شود. این اقدامات می‌تواند شامل تعمیر، تعویض قطعات آسیب‌دیده، روغن‌کاری و یا تنظیم مجدد تجهیزات باشد.

قبل از شروع کار، موارد زیر را بررسی کنید:

• مجوزها و گواهینامه‌ها: آیا تمام مجوزها و گواهینامه‌های مورد نیاز برای استفاده از تجهیزات معتبر و به روز هستند؟
• آموزش پرسنل: آیا تمامی افرادی که با این تجهیزات کار می‌کنند، آموزش‌های لازم را دیده و از روش‌های صحیح استفاده آگاه هستند؟
• شرایط محیطی: آیا شرایط محیطی مانند دما، رطوبت و باد، بر عملکرد تجهیزات تأثیرگذار است؟
• بار مجاز: آیا بار مورد نظر از ظرفیت مجاز تجهیزات بیشتر نیست؟
• وضعیت عمومی تجهیزات: آیا تجهیزات به طور کلی در شرایط خوبی قرار دارند و نشانه‌ای از خوردگی، ترک خوردگی یا آسیب دیدگی ندارند؟

چک لیست بازرسی دقیق:

در حین بازرسی، موارد زیر را به دقت بررسی کنید:

• ساختار اصلی:
  • تیرها، ستون‌ها، اتصالات و سایر اجزای اصلی تجهیزات از نظر ترک خوردگی، خمیدگی، خوردگی و سایر آسیب‌ها بررسی شوند.
  • جوش‌ها و اتصالات به دقت بررسی شوند تا از استحکام آن‌ها اطمینان حاصل شود.
• سیستم‌های هیدرولیک و پنوماتیک:
  • شیلنگ‌ها، اتصالات، سیلندرها و سایر اجزای سیستم از نظر نشتی، سایش و آسیب دیدگی بررسی شوند.
  • سطح روغن و سایر مایعات هیدرولیک بررسی شود.
  • عملکرد شیرها و کنترل‌ها به دقت تست شود.
• سیستم‌های الکتریکی:
  • سیم‌ها، کابل‌ها، کنتاکتورها و سایر اجزای الکتریکی از نظر عایق بندی، اتصال کوتاه و آسیب دیدگی بررسی شوند.
  • عملکرد کلیدها، قطع کننده‌ها و سایر تجهیزات ایمنی بررسی شود.
• تجهیزات ایمنی:
  • ترمزها، محدود کننده‌های حرکت، قفل‌های ایمنی و سایر تجهیزات ایمنی به طور کامل تست شوند.
  • زنگ هشدارها و چراغ‌های ایمنی به درستی کار کنند.
• طبل‌ها و سیم بکسل‌ها:
  • طبل‌ها از نظر ترک خوردگی، سایش و آسیب دیدگی بررسی شوند.
  • سیم بکسل‌ها از نظر سایش، خوردگی، گره خوردگی و پارگی بررسی شوند.
  • طول سیم بکسل کافی باشد و به درستی روی طبل پیچیده شده باشد.
• قلاب‌ها و اتصالات:
  • قلاب‌ها، زنجیرها و سایر اتصالات از نظر ترک خوردگی، خمیدگی، سایش و آسیب دیدگی بررسی شوند.
  • گواهی استاندارد بودن اتصالات بررسی شود.
• تجهیزات جانبی:
  • چرخ‌ها، غلتک‌ها و سایر تجهیزات جانبی از نظر سایش، آسیب دیدگی و روانکاری بررسی شوند.